बहस

सम्बन्धमा अविश्वास किन ?

तँ भन्दा म के कम भन्ने अहंले गर्दा सम्झौतामा आउन नसक्दा सम्बन्धमा वैमनस्यता बढ्दै गएको छ । एक–अर्कामा विश्वासको कमी देखिन्छ । हामी अरूलाई विश्वासले भन्दा शंकाको नजरले हेर्छौं । परिवारमा एक–अर्कामाथि अविश्वास गर्नेबित्तिकै सम्बन्धमा नकारात्मक असर पर्नु नौलो कुरा होइन ।आधुनिक समयमा सम्बन्धहरूले स्थायी रूपमा निरन्तरता पाउन कठिन हुन थालेको छ । लभ अफेयर्स, विवाह, अभिभावक–सन्तान वा साथीसंगी यी सबैबीचका सम्बन्धहरू भौतिकवादका कारण धराशायी हुने क्रम सुरु भैसकेको छ । डिभोर्सका केसहरू बढ्दै दृश्यमै आइरहेका छन् । अफेयर्समा ब्रेकअप त कुरै नगरौं । सन्तानहरू वृद्धावस्थामा अभिभावक छाडेर विदेश पलायन हुँदैछन् । यसरी कमजोर बन्दै गएका सम्बन्धहरूका बारेमा यसपटकको बहस : स्मृति ढुंगाना चलचित्र समीक्षक, संचारकर्मीकुनै पनि सम्बन्ध बलियो हुन एक–अर्काप्रति सम्मान एवं समझदारी जरुरी छ । त्यो चाहे परिवार, अभिभावक, छोराछोरी, साथीसंगी वा प्रेमीप्रेमिका नै किन नहून् । व्यक्तिगत सम्बन्ध समुदायहरूमा सहभागी हुन महत्वपूर्ण हुन्छ । हाम्रो मानसिक स्वास्थ्य र खुसी व्यक्तिगत सम्बन्धको गुणस्तरसँग बाँधिएको छ, । सबैभन्दा नजिक हामी माया गर्नेसँग रहन चाहन्छौं, प्रगाढ सम्बन्धले व्यक्तिगत सन्तुष्टि दिन्छ भने ईष्र्याले तनाव दिन्छ जसले हाम्रो जीवनको आयुसमेत घटाउँदै लान्छ । महत्वपूर्ण सम्बन्ध केवल परिवार र साथीहरूबीच मात्र हुन्छ भन्ने होइन । यसले हामीसँग सम्बन्धित समूह र समुदायमा पनि प्रभाव पारेको हुन्छ । मानवीय स्वभाव उस्तै विचार मिल्ने मानिससँग संगत गर्न रुचाउने खालको हुन्छ, लामो पत्रकारिताका दौरान मैले समाचारका स्रोतदेखि पत्रकार, अभियानकर्ता तथा फरक सोचका सेलिब्रेटी आदिसँग संगत गरें । यो अवधिमा मसँग विचार मिल्नेहरू अझैसम्म संगतमै छन् । सबैको विचार एउटै हुँदैन तर समानता भन्ने कुरा भेटिन्छ । एक हातले ताली बज्दैन भनेझैं कुनै पनि सम्बन्ध एकतर्फी हुन सक्दैन । त्यसका लागि निरन्तर संवाद जरुरी हुन्छ । सबै कुरामा सबैको विचार एउटै नहोला, यसको अर्थ कसैसँग कुरा गर्नु हुँदैन भन्ने सोच त्याग्न सक्नुपर्छ ।साथीको सम्बन्ध नभए पनि जीवन चल्छ तर त्यो नभएर पनि हुँदैन, कारण यसले कसैलाई पनि एक्लो महसुस गर्न दिँदैन । हरेक साथीमा हामी आफूलाई खोजिरहेका हुन्छौं । हाम्रो सम्बन्धले हामी कति स्वस्थ र खुसी छौं भनेर मापन गर्छ । लामो समय मनोरञ्जन पत्रकारिताका क्रममा मैले ‘मै ठूलो हुँ भन्ने अहंकार र क्षणिक सन्तुष्टि’ ले गर्दा मनोरञ्जन क्षेत्रमा आबद्ध धेरैको सम्बन्ध बिग्रिएको देखें । आफैंलाई दु:ख दिएर सुख खोज्दा कहिल्यै राम्रो भएको छैन । कुनै पनि सम्बन्ध सुमधुर बनाउने प्रयत्न गर्नुपर्छ । यसका लागि आफैंले पहल गर्नु बुद्धिमानी ठहरिन्छ । हरेक सम्बन्धमा प्रेम, सद्भाव एवं सम्मान अत्यावश्यक छ । कुनै पनि सामाजिक सम्बन्धको चरित्रले हामीलाई खुसी वा दु:खी तुल्याउँछ । त्यसैले असल सामाजिक सम्बन्धले हामीलाई सुख दिन्छ । सामाजिक सम्बन्ध फितलो भएका मानिसहरू दु:खी हुन्छन् । सुमधुर सम्बन्धका लागि एक–अर्काको विचार सुन्नुका साथै नकारात्मक विचारलाई सकारात्मक बनाई एक–अर्काको सम्मान गर्न सक्नुपर्छ । सुजिता बनियाँचिकित्सा मनोविद् जति पनि सम्बन्धहरू छन् ती सबैमा विश्वासको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । त्यो विश्वास कायम राख्न आफूभन्दा अघिको व्यक्तिको अवधारणा बुझ्नु जरुरी हुन्छ । यद्यपि अहिलेको जीवन व्यस्त भएका कारण यी सबै काममा समय दिन कठिन हुन्छ । हामीले भनेको कुरा अरुले सुनिदिए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ तर हामी स्वयं अरूको कुरा सुन्न तयार हँुदैनौं । जसको प्रभाव सम्बन्धमा समेत पनि पर्छ । सम्बन्धमा कुराकानीको अभावले गर्दा पनि टाढिँदै जाने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ जसले आपसमा असमझदारी बढाउँदै लान्छ र कालान्तरमा सम्बन्धकै अन्त्य हुन बेर लाग्दैन । यस्ता समस्या समाधानको ठ्याक्कै कुनै निश्चित उपाय नभए पनि सुरुवात कुराकानीबाटै हुन्छ । सकारात्मक सोच राखेर अरुको अवधारणा बुझ्न प्रयास गर्ने र संयम पालना गर्नु नै यो समस्या समाधानको उपाय हुनसक्छ । प्राप्ति थापाप्राध्यापक छिट्टै टुट्ने सम्बन्ध तथा बढ्दै गएको सम्बन्धविच्छेदका अनेकौं कारण देखिन्छन् । अहिलेका मानिसमा संहिताको अभाव देखिन्छ । एक–अर्काको कुरा सुन्ने क्षमतामा र्‍हास आएको छ । ‘म’ लाई प्राथमिकता दिँदै आफूभन्दा अरु ठीक हुनै नसक्ने सोचको अभिवृद्धि सँगै परिवारमा हुनुपर्ने समझदारीमा समेत कमी आएको छ । माया र प्रेमको स्थान अहं र घमण्डले लिएको छ । ‘तँ भन्दा म के कम’ भन्ने अहंले गर्दा सम्झौतामा आउन नसक्दा सम्बन्धमा वैमनस्यता बढ्दै गएको छ । एक–अर्कामा विश्वासको कमी देखिन्छ । हामी अरूलाई विश्वासले भन्दा शंकाको नजरले हेर्छौं । परिवारमा एक–अर्कामाथि अविश्वास गर्नेबित्तिकै सम्बन्धमा नकारात्मक असर पर्नु नौलो कुरा होइन । अहिलेको हाम्रो समाज व्यक्तिपरक र भौतिकवादी हुँदैछ । यहाँ आफ्नोबाहेक अरुका बारेमा सोचिँदैन, आफ्नो स्वार्थसँग मात्र सम्बन्ध छ । यस्तो स्थितिमा सम्बन्ध बिग्रदै जानु स्वाभाविक हो । जिम्मेवारी बहनभन्दा पनि त्यसबाट कसरी उम्किने भन्ने छ अहिलेका मानिसमा । नयाँपुस्ता स्वतन्त्र रूपले बाँच्न लालायित छ । एक–अर्काको भावना बुझ्न नसक्नु र त्यसको आदर गर्न नसक्नुले पनि कतिपय सम्बन्ध बिग्रिएका छन् । महिला सशक्तीकरणले महिलाहरूलाई रुढिवादी भूमिकाबाट माथि उठाएको छ, महिलाहरूलाई आर्थिक समृद्धिका साथै कानुनी रूपमा पनि बलियो बनाएको छ तर पुरुष प्रभुत्व भएको समाजमा यो कुरा पनि स्वीकारयोग्य नभएकाले सम्बन्ध टुट्नुको कारक बन्न पुगेको छ । महिलाहरू पनि पहिले जसरी सम्झौता गर्न नचाहने कारणले घरायसी कलह र कालान्तरमा सम्बन्ध टुट्नेसम्मको स्थिति सिर्जना भएको छ । नेपालमा बेरोजगारीको समस्याले गर्दा दिनहुँ ठूलो संख्यामा युवाहरू वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन् । यसको असर पारिवारिक सम्बन्धमा समेत परेको छ ।मृगेन्द्रबहादुर कार्कीसमाजशास्त्रका सह–प्राध्यापक तथा कार्यकारी–निर्देशक नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र त्रि.वि. सम्बन्ध भनेको सापेक्षिक हुन्छ । सम्बन्धलाई निर्माण गर्ने तत्वहरू समय सापेक्ष हुन्छन् । यही सैद्धान्तिक अवधारणाका आधारमा व्याख्या गर्दा इतिहासमा हामीसँग गुरुकुल, तक्षशिला, नालन्दा विश्वविद्यालयहरू थिए । उतिबेलाको ज्ञानप्रणालीले सम्बन्धलाई स्प्रिच्युअल आधारमा मूल्यांकन एवं व्याख्या गरेको थियो । जुन आधारमा परिवारभित्रका सम्बन्धहरूमा समर्पणको भावना थियो । जन्म र पुनर्जन्ममाथि विश्वास थियो । एक–अर्काप्रतिको व्यवहार सोही ज्ञानप्रणालीको सिद्धान्तका आधारमा निर्देशित थिए तर अहिलेको पश्चिमा ज्ञानप्रणालीले हाम्रो ऐतिहासिक ज्ञानप्रणालीलाई अस्वीकार गर्छ । यो अवस्थामा नवीन प्रविधिहरूको आविष्कार हुँदै गयो । यो परिप्रेक्ष्यमा परिवारका सदस्यहरूलाई कसरी हेर्ने ? हिजो अमेरिका थियो–थिएन हामी अनभिज्ञ थियौं आज हामी १८–२० घण्टामा अमेरिका पुग्छौं । अहिलेका मानिसका लागि इहलोक र परलोक भन्ने नै छैन, सत्य अहिलेको जीवनको बुझाइ, भोगाइ र अनुभव मात्र हो भन्ने भयो । यसले गर्दा हिजोका हाम्रा परिवार र समाजलाई बाँध्ने जुइनाहरू फुस्किँदै जान थाले अनि भौतिकवादी सोचका आधारमा सम्बन्धहरू पुनर्भाषित हुन थाले । यसमा अभिभावकले बालबालिकालाई जे सुविधा दिन्छन् त्यसका आधारमा सम्बन्ध तय हुन थाल्यो । हामीले आफ्ना अभिभावकलाई वृद्धाश्रममा छोड्न थाल्यौं । श्रीमान्–श्रीमतीको सम्बन्ध पनि भौतिक आवश्यकता र उपभोग्य वस्तुका आधारमा तय हुन थाल्यो । यो समस्या कम गर्न अहिलेको ज्ञानशिक्षा प्रणाली र पुरानो ज्ञान प्रणालीबीच फ्युजन आवश्यक देखिन्छ जसले गर्दा हाम्रा पुराना मूल्य–मान्यताले पनि निरन्तता पाऊन् भने हाम्रो मौलिक समाजको प्रतिबिम्ब आधुनिक समाजमा पनि आओस् । स्मृति श्रेष्ठ, टिनएजर्स दुई व्यक्तिका बीच हुने प्रेम, सद्भाव, समझदारी, विश्वास र भरोसाको बलियो आधार नै सम्बन्ध हो । यिनै तत्वहरू मिलेर दुई व्यक्तिबीच सम्बन्ध बनेको हुन्छ । आजको एक्काइसौं शताब्दीका प्राय: सम्बन्धमा यी कुराहरू फितला देखिन्छन्, चाहे प्रेमी–प्रेमिका, श्रीमान्–श्रीमती हुन् वा सन्तान–अभिभावक र साथीसंगीबीचमा नै किन नहोस् । यसो हुनुको एउटा कारण सामाजिक सञ्जाल पनि हो कि भन्ने मेरो बुझाइ छ । सोसल नेटवर्कले हरेक व्यक्तिको शारीरिक एवं भावनात्मक दुरीलाई बढाइदिएको छ ।आफ्नाहरूको छेउछाउ–वरिपरि बसेर गफिँदै, भावना साटासाट गर्ने, रमाइलो गर्ने कुरा एकादेशको कथाझैं भैसकेको छ । आफूलाई सो–कल्ड सोसल देखाउन मानिसहरू सामाजिक सञ्जालका भित्तामा सीमित हुन पुगेका छन् भने कतिपय सम्बन्ध त्यहीँबाट सुरु भएर त्यसैमा अन्त्यसमेत हुन्छ । एउटै छानामुनि बस्ने हामीहरू कोशौं टाढा जस्तो हुन पुगेका छौं जसले प्रेमलाई हल्का, विश्वासलाई फिक्का र अर्थहीन तथा भावनालाई इगोमा परिणत गरिदिएको छ । स–साना इगोका कारण बलिया सम्बन्धहरू टुटेका छन् । एक–अर्काप्रतिको बेवास्ता, झूट, अपरिपक्वता, संवादको कमी आदि कारणले पनि अहिलेका सम्बन्ध स्थिर छैनन् । हामी अहिले कल्पनासम्म पनि गर्न सक्दैनौं कि यी र यस्ता कारणले हामी हाम्रा आफन्तहरू, शुभचिन्तक, साथीभाइ एवं परिवारबाट कति टाढा धकेलिरहेका छौं ? 

लक्ष्मी भण्डारी थापा, माघ ८, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

स्वदेशमै उत्साहित युवा

मानिसले खोजिरहेको कुरा यहीँ दिऊँ भन्ने चाहनाका कारण अहिले थुप्रै युवा विदेश जान छोडेर आफ्नै उद्यममा लागेका छन् । नयाँ अवधारणा भित्र्याउँदै मुलुक बनाऊँ भन्ने अभियानमा दृढ छन् जुन पछिल्लो समयको अत्यन्त सकारात्मक उपलब्धि हो ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, पुस १३, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

स्वदेशमै उत्साहित युवा

द्वन्द्वकालको मध्यमा त दैनिक ३ हजार युवा बिदेसिइरहेको खबर सार्वजनिक भएको थियो । जब विदेशी शिक्षा हासिल गरेपछि नेपाल फर्किएर स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने युवाहरू देखिन थाले तब उनीहरूका सफलताका कथा र विदेशमा गरेको संघर्ष सुनेर, पढेर, थाहा पाएर सजग हुने युवाहरू स्वदेशमै पसिना बगाऔं–आफ्नै देश निर्माण गरौं भन्ने अभियानमा जुट्न थाले ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, पुस १२, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

प्रदूषणले स्वास्थ्य र सौन्दर्यमा पार्ने असर

मानिसको शरीरमा लाग्ने ५० प्रतिशतभन्दा बढी रोगको कारण बाहिरी वातावरण एवं प्रदूषण हो भन्ने तथ्य सार्वजनिक भएको धेरै भएको छैन । प्रदूषणका कारण छालाको संक्रमण मात्र बढ्छ भन्ने लागे पनि यसले शरीरको भित्री भागमा समेत असर पुर्‍याउँछ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, मंसिर १९, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिला कसरी सुरक्षित रहने ?

मुलुकमा महिला हिंसाका घटना बढ्दो क्रममा देखिन्छन् । दिनहुँजसो बाहिरिइरहेका बलात्कार तथा एसिड प्रहारका घटनाले समाज कतातिर धकेलिँदैछ आँकलन गर्न हम्मे–हम्मे परिरहेको अवस्था त छ साथै अब छोरीचेलीले समाजमा कसरी सुरक्षित रहने भन्ने चिन्ता पनि उत्तिकै बढ्दै गएको छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, कार्तिक २५, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

पर्वको प्रभाव

चाडपर्व नजिकिँदै जाँदा हरेक जात–जाति, उमेर, समूह, पेसा वा व्यवसायका मानिसलाई यसको चटारोले छोप्छ । हाम्रा मौलिक चाड हरेकका लागि संस्कार, खुसी साट्ने मौका अनि सुस्ताउने समय भएका छन् अहिले ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, आश्विन २१, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

परिमार्जित र विकसित तीजका लागि के–कस्ता कुरा परिवर्तन गर्नुपर्ला ?

निराहार व्रतलाई म ठीक मान्दिन । यो स्वास्थ्यका दृष्टिले निकै हानिकरक छ । सुत्केरी आमा, ग्यास्ट्रिकका बिरामी तथा गर्भवतीहरूलाई यसले बढी असर गरिरहेको हुन्छ । परिवर्तन आफैंबाट सुरु गर्नुपर्छ । दूध, फलफूल तथा प्रशस्त पानी पिएर व्रत बस्नु उपयुक्त हुन्छ । हरेक क्षेत्रमा लैङ्गिक विषय उठेकाले अब श्रीमतीले श्रीमान्का लागि मात्र होइन श्रीमान्ले पनि श्रीमतीका लागि व्रत बस्नुपर्छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, भाद्र २६, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिलामैत्री बन्दै वित्तीय क्षेत्र

वित्तीय क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता मात्र होइन महिलाका लागि सेवा–सुविधा पनि थपिँदै गएका छन् । महिला लक्षित विविध स्किम, योजना तथा सेवा नेपालका बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रमा क्रमिक रूपमा बढिरहेको पाइन्छ । नेपालमा संचालित सरकारी तथा निजी बैंकलगायत विभिन्न वित्तीय संघ–संस्थाहरूले फरक–फरक नाममा सुलभ बचत र राम्रो ब्याजदरमा नारी बचत खातामार्फत पनि यो क्षेत्रमा महिला सहभागिताका लागि उत्प्रेरित गरिरहेको पाइन्छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, श्रावण १०, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

कार्यस्थलमा कार्यदक्षता

कार्यस्थलमा महिला कहिल्यै समान हुँदैनन्, यो मुद्दा नेपाल र नेपाली परिवेशमा नौलो होइन । कामकाजी महिलाका लागि यो प्रश्न गम्भीर र जटिल बन्दै गएको छ । यसले महिलाको व्यावसायिक जीवनमा पार्ने असर तथा प्रभावको आँकलन गर्न त्यति सजिलो छैन । परिणाम यसले महिला स्वयंलाई मात्र नभएर राष्ट्रनिर्माण र विकासमै नकारात्मक धक्का दिइरहेको छ । कार्यस्थलमा महिला किन समान छैनन्, यसको कारण के हो तथा यो समस्या समाधानका लागि के गर्न सकिन्छ ?

लक्ष्मी भण्डारी थापा, श्रावण ९, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिलामाथिको बोझ कसरी कम गर्ने ?

गाउँका महिलामा अझैंसम्म पनि पुरुषको तुलनामा तेहोरो कामको बोझ छ । प्राय: पुरुष कामका सिलसिलामा विदेश जाने हुँदा उनीहरूको काम पनि महिलाले नै थेग्नु पर्ने बाध्यता छ । यस्ता घरका महिलाहरू भलै व्यावसायिक नहून् तर कामको चाप चौब्बर हुन्छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, असार १९, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिलामा ग्लास सिलिङको असर

विशेषत: हिलारी क्लिन्टनको सक्रियतामा पश्चिमा मुलुकमा व्यापक चर्चामा रहेको ग्लास सिलिङ मुद्दा अब नेपालमा पनि उठाउनुपर्ने समय भैसकेको छ । अहिले नेपाली महिलाहरू पनि नीति निर्माण तहसम्म पुग्न प्रयास गरिरहेका छन् । महिलाहरू ग्लास सिलिङभन्दा माथि उठ्न नसक्नुका विविध कारण छन् ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, जेष्ठ ८, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --