बहस

शून्य सहिष्णुता नीति

  लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध संसारभर विभिन्न कार्यक्रम हुने गरेका छन् । तीमध्ये महिला हिंसाविरुद्धको १६ दिने अभियान प्रमुख हो जुन विविध गतिविधिका साथ संसारभर एकैपटक सुरु भएर सँगै समापन हुन्छ । हाल आएर  लैङ्गिक हिंसामा शून्य सहिष्णुता नीतिमा विश्वभर थुप्रै कार्यक्रम भैरहेका छन् । जिरो टोलरेन्स अर्थात् शून्य सहिष्णुताको अर्थ हो–लैङ्गिक हिंसामा सहनशील नबनौं, लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध आवाज उठाऔं ।तत्कालीन मुख्यसचिव लीलामणि पौडेलले विशेषत: सुरक्षाकर्मीले संवेदनशीलताका साथ कार्य गर्दै लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध शून्य सहनशीलताको नीति अख्तियार गर्नुपर्ने कुरा बताएका थिए । उनले सर्वसाधारणले रक्षक र आदर्श व्यक्तिका रूपमा लिने सुरक्षाकर्मीले कुनै पनि प्रकारका महिला हिंसालाई दण्डनीय रूपमा लिई त्यसविरुद्धको कारबाहीमा गम्भीर भएर लाग्नुपर्ने कुरामा जोड दिएका थिए ।सशस्त्र प्रहरीले लैङ्गिक हिंसामा संलग्न रहने अधिकृत एवं जवानहरूलाई युएन मिसन, पदोन्नति तथा विदेश तालिमजस्ता अवसरमा सहभागी नगराउने नीति लिइसकेको छ । उतिबेलै गृहसचिव सूर्यप्रसाद सिलवालले सरकारले अख्तियार गरेको ‘लैङ्गिक हिंसामा शून्य सहनशीलता’ को नीतिलाई कार्यान्वयन गर्ने सिलसिलामा गृह मन्त्रालयबाट निर्देशित कार्यलाई सशस्त्र प्रहरी बलले उत्कृष्ट ढङ्गले पूरा गरिरहेको बताएका थिए ।बबिता बस्नेतअध्यक्ष, मिडिया एड्भोकेसी ग्रुपनेपाल सरकारले लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध शून्य सहिष्णुताको नीति लिएको छ । शून्य सहिष्णुताको अर्थ हुन्छ, सहेर नबसौं । महिलामाथि हुने हिंसाका सन्दर्भमा धेरैजसो घटना आफन्तबाटै हुने र मेलमिलापलाई प्राथमिकता दिएर भित्रभित्रै दण्डहीनताको अवस्था सिर्जना भैरहेको सन्दर्भमा यो नीति लागू गरिएको हो । लैङ्गिक हिंसामा शून्य सहिष्णुताको नीतिले यो विषयमा मौनता तोडेर आवाज उठाउने परिकल्पना मात्र गर्दैन पीडकलाई सजायको भागिदारसमेत बनाउँछ । शून्य सहिष्णुताको अवधारणा विश्वमा पहिलो पटक अमेरिकामा लागू भएको पाइन्छ । सन् ६० को दशकमा राजनीतिक सन्दर्भमा प्रयोग गरिएको यो नीति पछि लागूपदार्थको ओसार–पसारलगायतका अपराधहरूमा लागू गरियो । अहिले विश्वका धेरै मुलुकमा विभिन्न मुद्दामा शून्य सहिष्णुताको नीति अवलम्बन गर्ने गरिएको छ ।महिलाका सन्दर्भमा एउटा निश्चित विषय वा मुद्दालाई लिएर संयुक्त राष्ट्रसंघले प्रस्ताव पारित गर्ने गरेको छ । सन् २०१२ मा अफ्रिकी मुलुकहरूमा हुने योनि छेदन (फिमेल जेनिटल म्युटिलिएसन) लाई लिएर संयुक्त राष्ट्र्रसंघको महासभाले उक्त मुद्दामा सम्बन्धित मुलुकले शून्य सहिष्णुता लागू गर्ने प्रस्ताव पारित गर्‍यो । सशस्त्र युद्धका समयमा हुने यौन हिंसालाई लिएर सदस्य राष्ट्रहरूले यौन हिंसामा शून्य सहिष्णुताको नीति लिने भनी सन् २००८ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको सुरक्षा परिषद्ले १८२० प्रस्ताव पारित गरेको थियो ।जुन प्रस्तावलाई लिएर नेपालमा सन् २०११ मा राष्ट्रिय कार्य योजना नै बनेको छ । कतिपय मुलुकले बालविवाह, अनुहारमा एसिड फाल्ने जस्ता कुरामा शून्य सहिष्णुताको नीति अपनाए पनि नेपालमा भने सबै प्रकारका लैङ्गिक हिंसामा यो नीति लागू गरिएको छ । नेपालमा शून्य सहिष्णुताको नीति सन् २०१० मा राष्ट्रिय कार्ययोजनामार्फत लागू गरिएको हो । यद्यपि यो नीतिको कार्यान्वयन भने सार्‍है कमजोर छ । बालविवाह, शारीरिक–मानसिक हिंसा, यौनजन्य हिंसा आदि सबैमा यो नीति लागू हुने भए पनि कुन कुरामा कसरी लागू भैरहेको छ कि छैन भन्ने अनुगमन संयन्त्र नहुँदा लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध शून्य सहिष्णुताको नीति पूर्ण कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन ।शून्य सहिष्णुताको नीतिले लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउन प्रेरित गर्छ । घरेलु हिंसा, सार्वजनिक स्थल वा कार्यस्थल कुनै पनि स्थानमा महिलाहरू सुरक्षित हुनुपर्छ भन्ने मान्यताअनुरूप शून्य सहिष्णुताको नीति अवलम्बन गरिएको हो । महिला हिंसामुक्त समाज यसको मुख्य लक्ष्य हो । यो नीतिलाई कार्यान्यनमा ल्याउन सबैले आ–आफ्नो स्थानबाट आवाज उठाउन तथा दोषीमाथि कारबाहीका लागि कानुनी प्रक्रिया अवलम्बन गर्नु आवश्यक छ । जबसम्म लैङ्गिक हिंसाका मुद्दामा दोषीलाई कानुनी सजायको भागिदार बनाइँदैन तबसम्म शून्य सहिष्णुताको नीतिको अर्थ रहँदैन ।शर्मिला कार्की,महिला अधिकारकर्मी  लैङ्गिक असमानता र लैङ्गिक असंवेदनशीलताप्रति अथवा कुनै पनि प्रकारका हिंसाका लागि सम्झौता नहुनु नै शून्य सहिष्णुता (जिरो टोरलेन्स) नीति हो । हिंसामा पीडकलाई पूर्णरूपमा दण्ड सजाय हुनुपर्छ । यसमा कसैले खप्न र सहन सक्ने अवस्था रहँदैन । राज्यद्वारा तय कानुन तथा नीतिअनुसार क्षतिपूर्तिसहितको दण्ड सजाय हुनुपर्छ । यसले महिलामाथि हुने हरेक प्रकारका हिंसा धेरै घट्ने र महिलाहरूको अधिकार स्थापित हुने अवस्था सिर्जना गर्छ । नेपाल सरकारले शून्य सहिष्णुताको नीति अख्तियार गरेर मानव हिंसाविरुद्ध बलियो कदम चालेको छ जसलाई हामी मनैदेखि प्रशंसा गरिरहेका छौं । मुख्यत: हिंसामा पर्नेहरू महिला नै बढी देखिएका छन् । शून्य सहिष्णुता अर्थात् जिरो टोलरेन्सको नीतिले महिलाहरूलाई विशेष लाभ हुने देखिन्छ ।लक्ष्मी पाण्डे, अधिवक्तादेशको मूल कानुन संविधानले नै यो विषयमा धेरै कुरा समेटेको छ । जस्तो महिलाको आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक एवं राजनीतिक पक्षबाट हुने हिंसात्मक गतिविधिलाई शून्य सहनशीलतामा लान नेपालको संविधान–२०७२ को धारा–३८ मा थुप्रै कुरा समेटिएका छन् । उदाहरणका लागि धारा–३८ को १ मा महिला जन्मिदैदेखि वंश हकमा संरक्षित गरिएको कुरा उल्लेख छ । धारा ३८ को २ मा महिला वयस्क अवस्थामा हुँदा प्रजनन् स्वास्थ्य, मातृत्व आदि कुराहरू महिलामा निहित हुने भनिएको छ । ३८ कै ३ मा महिला धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, परम्परा–प्रचलनमा वा अन्य कुनै शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य मनोवैज्ञानिक वा अन्य कुनै किसिमको हिंसाजन्य कार्य वा शोषण गरिने छैन भन्ने स्पष्ट छ ।यस्ता कुनै पनि कार्य गरे–गराइएको थाहा पाइए कानुनबमोजिम दण्डनीय हुनेछ र पीडितलाई कानुनबमोजिम क्षतिपूर्ति पाउने हक हुनेछ । ३८ को ४ ले राज्यका सबै निकायमा महिलालाई समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागी हुने हक हुनेछ भन्ने कुरा उल्लेख छ । ३८ को ५ मा महिलालाई शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षामा सकारात्मक विभेदका आधारमा विशेष अवसर प्राप्त गर्ने हक हुनेछ भन्ने कुराको सुनिश्चितता गरिदिएको छ । यसैअन्तर्गत सम्पत्ति र पारिवारिक मामिलामा महिलाको समान हकको व्यवस्थासमेत नेपालको कानुनले गरेको छ । मुलुकी आचारसंहितामा पनि घरेलु हिंसा र नाता कायम महलअन्तर्गत महिलाका कुरा समेटिएका छन् । लैङ्गिक हिंसा कानुनद्वारा नै दण्डित हुने व्यवस्था छ ।मन्दिरा ढुंगेल,संचारकर्मीकुनै पनि हिंसा उपयुक्त होइन । कुनै पनि कारणले मानसिक, शारीरिक वा अन्य किसिमले हिंसा गर्नु अत्यन्तै घृणित कार्य हो । हामी संस्कार, परम्परा, धर्म, संस्कृति, मूल्य–मान्यतामा यसरी जकडिएका छौं कि बारम्बार सम्झाए पनि यी कुरालाई सजिलै मनैबाट स्वीकार गर्न हाम्रो मनले हामीलाई दिँदैन र हामी यस्ता हिंसा गरिरहन्छौं । अर्को मूल कुरा हामी यसलाई हिंसा भनेर स्वीकार पनि गर्दैनौं । रजस्वला हुनुअघि योनि काटेर फ्याँकिदिन्थे रे । यो हिंसा हो यस्तो हुनु हुँदैन भनेर कानुन बन्यो तर संस्कारले दबिएको सोचलाई तुरुन्तै परिवर्तन गर्न कहाँ सजिलो थियो र ? छाउपडीकै कुरा होस् वा यस्ता अन्य धेरै उदाहरण हाम्रै वरिपरि छन् । आफैलाई परेको वा आफ्ना प्रियजनविरुद्ध हिंसा भएको अनुभूति गरेर यस विषयमा संवेदनशीलता अपनाउनु जरुरी छ ।कुनै पनि परिस्थितिमा हिंसा हुनै दिनुहुँदैन, हिंसा भए वा गरेको देखे चुप लागेर बस्नु हुँदैन । हिंसाविरुद्ध बोल्दा बेकारमा सम्बन्ध मात्र बिग्रिन्छ भनेर मौन बस्नु उचित होइन । बेलामा चुप लागेर बसियो भने अघिपछि जति नै चर्को स्वरले चिच्याए पनि परिवर्तन असम्भव छ । प्रत्येक व्यक्तिले सचेत भएर सकारात्मक सोच राख्ने हो भने परिवर्तन सम्भव छ र देशलाई हिंसारहित बनाउन सकिन्छ । यसका लागि हरेक व्यक्तिमा सकारात्मक एवं मानवीय भावनाको उदय अत्यावश्यक छ । व्यक्ति, घर, टोल, समाज, गाउँ, सहर अनि पूरै देशमा हिंसाविरुद्धको क्रान्ति यसरी फैलियोस् कि कोही कसैले कुनै पनि किसिमको मानसिक तथा शारीरिक हिंसाको सिकार हुनु नपरोस् । -    बैतडीस्थित मेलौली नपाकी १६ वर्षीया लक्ष्मी पार्कीको सामूहिक बलात्कार गरी हत्या गरेको आरोपमा जिल्ला अदालत बैतडीले आरोपितहरूलाई जन्मकैदसहित आठ वर्ष थप कैद सजायको फैसला गरेको थियो । जिल्ला अदालत बैतडीका न्यायाधीश विष्णुप्रसाद गौतमको इजलासले पाटन नपा–१ का १८ वर्षीय भरतराम लुहारलाई जन्मकैदसहित आठ वर्ष थप अर्थात् २८ वर्ष कैद सजाय र सोही स्थानका २७ वर्षीय मनोजराम दयाललाई जन्मकैदको सजाय सुनाएको हो । आरोपित दुवैजनाले पार्कीको सामूहिक बलात्कार गरी हत्या गरेको भन्दै पीडितका अभिभावकले इलाका प्रहरी कार्यालय, पाटन बैतडीमा उजुरी दिएका थिए ।-    सन् २०१५–०१६ मा मात्र २ हजार २ सय ९६  वटा महिला तथा बालिका हिंसाका मुद्दा परेको रेकर्ड प्रहरीसँग छ जबकि अघिल्लो ६ महिनामा आएका १ हजार २ सय १३ वटा केस पहिले नै टुङ्गो लागिसकेका थिए । तीमध्ये ५ सय ३४ वटा बलात्कार,  २ सय ७५ वटा बलात्कारको प्रयास, १ सय २२ वटा बेचबिखन, १४ वटा बोक्सीको आरोप, १३ वटा बालविवाह, ३ वटा घरेलु हिंसा आदि थिए । काठमाडौं भ्याली प्रहरीमा दर्ता भएका केसमध्ये ६७ वटा बलात्कारका मुद्दा किनारा लागेका थिए जसका पीडकमध्ये अधिकांश श्रीमान् तथा वरिपरिका आफन्त देखिएका छन् । बलात्कृत हुनेमा प्राय: बालिका देखिन्छन् । 

लक्ष्मी भण्डारी थापा, चैत्र १३, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

ढिलो विवाहको परिणाम

जतिबेला शरीरमा बल, मनमा उत्साह र जाँगर तरोताजा हुन्छ त्यतिबेला हरेक कामका लागि आँट पनि आउँछ । उमेरमै बालबच्चा जन्माउँदा बेलैमा हुर्किन्छन् र समयमै फेमिली सेटल हुन्छ । मानसिक रूपमा पनि स्वतन्त्र महसुस गरिन्छ जसले आफूलाई शारीरिक एवं मानसिक रूपमा स्वस्थ अनि सुन्दर बनाउँछ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, फाल्गुन १४, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

पेपर म्यारिज मोह

नेपालमा विदेश जानकै लागि विवाह गर्ने प्रचलन बढ्दो छ । प्रेम, सांस्कृतिक परम्पराद्वारा गाँसिने लगनगाँठो तथा विवाहका अन्य वैधानिक प्रक्रियाबिना नै कागजी विवाह गरेर विदेश पुग्ने लहड अहिले ह्वात्तै बढेको पाइन्छ । विशेषत: युवापुस्तामाझ झाँगिदै गएको यो प्रवृत्ति विदेश पुग्ने सरल माध्यम साबित हुँदै गएको छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, माघ १०, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिलामा निर्णायक क्षमता

महिलामा निर्णायक क्षमता अभिवृद्धि तथा महिलामाथि हुने थुप्रै प्रकारका हिंसा कम गर्न थुप्रै राष्ट्रले प्रतिबद्धता जाहेर गरेका छन् जसमा महिलालाई थप सशक्त बनाई निर्णायक क्षमता बढाउने एवं स्वतन्त्र रूपमा स्वनिर्णय गर्न सबल बनाउन जोड दिइएको छ । सन् २००६ को नेपाल डेमोग्राफिक हेल्थ सर्वेले नेपाली महिलाहरू घरायसी निर्णय र आफन्त तथा पारिवारिक भेटघाटलगायतका कुरामा सहजै निर्णय गर्न सक्ने र उनीहरूमा आफ्नो स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि पनि स्वनिर्णय क्षमता बढ्दै गएको देखिएको थियो ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, कार्तिक १५, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

दसैं किन सर्वाधिक महत्वको चाड ?

हिन्दू परम्पराअनुसार थुप्रै चाडपर्व मनाइन्छ । हरेक पर्वका आ–आफ्नै महत्व तथा विधिविधान छन् र तिनलाई मनाउने तरिका पनि फरक–फरक छ । जनैपूर्णिमा, तीज, तिहार, होली आदि चाडपर्व पनि कम धुमधामका साथ मनाइँदैन तर दसैंको कुरै फरक छ । पर्वहरूका बीच दसैंलाई नै किन सर्वाधिक महत्वपूर्ण चाड मानियो त ?

लक्ष्मी भण्डारी थापा, आश्विन ४, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

धर्मले महिलालाई सशक्त बनाउँछ कि कमजोर ?

हाम्रा धर्म–संस्कार एवं संस्कृतिले महिलालाई पछाडि पारेको छ भन्ने कुरा विभिन्न अधिकारवादी संघ–संस्था तथा व्यक्तिहरूबाट बेलाबखत सुन्न पाइँदै आएको छ । हाम्रा धर्म–संस्कृतिलाई नै पितृसत्ताको कारक मान्नेहरू महिला पछाडि पर्नुको मूल कारण पनि यसैलाई मान्छन् ।

नारी संवाददाता , भाद्र ७, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

घरेलु काममा महिला मात्र किन ?

श्रीमान्–श्रीमती दुवै प्रोफेसनल किन नहून्, दुवैजना थाकेर घर पुग्दा भान्सामा खट्नुपर्ने बाध्यता महिलाकै मात्र हुन्छ । हामीले ग्रहण गर्ने शिक्षा दुई प्रकारका हुन्छन्–औपचारिक तथा अनौपचारिक । मानिस अनौपचारिक शिक्षा हुँदै औपचारिक शिक्षामा पुग्छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, श्रावण २४, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

परिवार नियोजन र यसका असर

हिजोआज धेरैजसोको जीवनशैली निकै व्यस्त छ । यस्तोमा बालबच्चा हुर्काउने समय र धैर्य कम हुँदै गएको देखिन्छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, चैत्र १२, २०७३

-- पुरै पढ्नुहोस् --

किन घट्दैन हिंसा ?

महिला हिंसा न्यूनीकरण एवं निर्मूल गर्न भनेर संसारभर विभिन्न कार्यक्रम तथा नीति तर्जुमा भैरहेको लामो समय बितिसक्दा पनि पूर्वीय मुलुकहरूमा हिंसाको अनुपात अझ बढ्दो देखिन्छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, पुस ११, २०७३

-- पुरै पढ्नुहोस् --

विवाहको नकारात्मक तथा सकारात्मक पक्ष

ल–छिमेक, चोक–गल्लीमा मानिसहरू फलानोको विवाह फलानोसँग हुँदैछ, फलानाले त यसपालि भोज ख्वाउलाजस्तो छ, त्यसले त अझसम्म जोडी पाएन भन्नेजस्ता टीकाटिप्पणीमा रमाइरहेका छन् ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, मंसिर ५, २०७३

-- पुरै पढ्नुहोस् --

लक्ष्मीको पूजा–उपासना गर्दा पनि किन कमजोर आर्थिक स्थिति ?

व्रत बसे फल प्राप्त हुन्छ भन्ने मानसिकता हामीमध्ये धेरैमा छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, कार्तिक ११, २०७३

-- पुरै पढ्नुहोस् --