विचार

नवदुर्गाको पूजा नारी शक्तिको पहिचान

 या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता ।नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ।।सबैको प्राणमा शक्ति रूप लिएर अवस्थित देवी मातालाई सबै धर्म, परम्परा तथा समाजमा पूज्य मानिएको छ परम्परादेखि नै । देवी शक्ति, नारी शक्ति, मातृ शक्ति र सृष्टिकी जननी नारीहरू सधैं उच्च कोटिमा छन् अस्तित्वका तर्फबाट । तैपनि हाम्रो समाजमा महिलालाई सधैं दोस्रो कोटिमा राखेर हेरियो भन्ने धारणाले जरा गाडेको छ र व्यवहारमा समेत त्यस्तै देखिन्छ । प्रत्येक वर्ष आउने बडादसैं अर्थात् नवदुर्गा पूजाले यो भ्रमलाई गलत साबित गर्छ । चेतनाको स्तरबाट नै महिलालाई सबै धर्म र परम्पराले उच्च कोटिमा राखेको पाइन्छ । हाम्रो हिन्दू धर्मले पनि दुर्गाशक्तिकै रूपमा नारीलाई उच्च स्थानमा राखेको छ । यद्यपि नेपाली समाजमा बढ्दै गएका महिला हिंसाका घटना र संशोधित कानुन, विधान एवं विधेयक पनि महिलालाई ध्यानमा राखेर, महिलालाई प्राथमिकतामा राखेर बनेनन् भन्ने गुनासो आइरहन्छ ।अझ नागरिकताको सवालमा त महिलामैत्री कानुन बनेकै छैन भन्ने गुनासो छ । निर्वाचन प्रक्रिया होस् वा सामाजिक पद र दायित्वमा महिला सहभागितालाई आरक्षणमा छुट्याइनु र महिलाको मर्यादालाई पुरुषले निर्धारण गरिनुले पनि हिस्सा बराबरी र पाइला हाराहारी भन्ने आवाज उठाउन बाध्य भएको हुनुपर्छ महिलाहरू । यी सब समाजले बनाएका मान्यता हुन् र परिवर्तनका लागि यस्ता मान्यतामा पनि परिवर्तन आउनुपर्छ भन्ने सोचको विकास भने अझै भैसकेको छैन । महिलालाई दोस्रो कोटिमा राखेकै हो त समाजले ? परम्पराले ? धर्मले ? समाजमा घट्ने कुनै सामान्य घटना र व्यक्तिको संस्कार अनि व्यवहारका आधारमा महिलालाई दोस्रो कोटिमा राखिएको छ भनेर सामान्यीकरण गरिनु हुँदैन भन्ने तथ्य त नवदुर्गाको महत्वले नै प्रस्ट पारिदिएको छ ।नारी शक्ति, प्राकृतिक शक्ति, सृष्टि र संहार दुवै शक्तिकी प्रतीक नवदुर्गाको आराधना गर्नुको अर्थ हो सृष्टि नारीविना सम्भव छैन, पालनपोषण र हेरचाह नारी शक्ति, नारीको प्रेमविना सम्भव छैन भने दानवीय तत्वको संहारमा पनि दुर्गा शक्ति नै आवश्यक छ । नाश अर्थात् संहार त्यही चीजको गरिन्छ जुन मानव जीवनमा आवश्यक छैन । त्यसैले महिषासुर, शुुम्भ, निशुम्भ एवं रक्तबीजरूपी राक्षस तत्व जसले समाजमा, घरमा र स्वयं व्यक्तिभित्र अत्याचार गरिरहेको छ त्यसलाई नष्ट गरिएको प्रतीक स्वरूप दुर्गाशक्तिको महिमा गाइएको हो । जहाँ सुरक्षा र सुखको आवश्यकता महसुस हुन्छ त्यहाँ असुरक्षा महसुस गराउने असुरहरूको नाश गर्नैपर्ने हुन्छ । कथा, किम्वदन्ती, धार्मिक ग्रन्थ, पर्वहरू तथा पुराणमा जसरी उल्लेख भए पनि तिनले दिन खोजेको मुख्य सन्देश भनेको प्रत्येक व्यक्तिभित्रको दानवरूपी, अन्धकाररूपी शक्तिलाई प्रेमरूपी शक्तिमा परिवर्तन गर्न दुर्गा अर्थात् नारी स्वरूपको आवश्यकता छ ।बाहिरको अत्याचार र भित्रको अशान्ति दुवै दानवीय प्रवृत्ति हुन् । बाहिर अत्याचार छ भने कसरी प्रेम फैलिन्छ ? मानिस भित्रैबाट अशान्त छ भने कसरी आनन्दित हुनसक्छ ? प्रेम र आनन्दको शक्ति नारीको स्वरूप हो त्यसैले त के नारी के पुरुष नवरात्रिभरि शक्तिपीठ पुगेर पूजा–आराधना गर्छन् । बडादसैंको पर्व र उत्सवमा कस्तो शक्ति चाहन्छ र व्यक्तिले ? उसलाई शक्ति होइन प्रेमको, अपनत्वको, ध्यानको, भित्रको शान्ति र आनन्दको चाहना भएकाले दुर्गा शक्तिको आराधना गर्छ । प्रकृतिको सबै ऊर्जा नारी शक्तिमा समाहित हुने तथ्य अस्तित्वले समेत स्वीकार गरेको छ । प्रत्येक घरको सुख, शान्ति, समृद्धि, आनन्द र सुरक्षामा नारीको प्रमुख भूमिका रहन्छ । त्यसकै प्रतीक हो नवदुर्गाभरि नवदुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरी आराधना गर्नुको तात्पर्य पनि ।यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता: ।यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफला: क्रिया: ।।मनुस्मृतिमा समेत उल्लेख गरिएको छ–‘जहाँ नारीको सम्मान हुन्छ त्यहाँ देवता पनि खुसी हुन्छन् र जहाँ नारीको सम्मान हुँदैन, नारीलाई तिरस्कार गरिन्छ त्यहाँ गरिएका कुनै पनि धार्मिक कार्य सफल हुँदैनन् ।’ जहाँ व्यभिचार हुन्छ त्यही हो पाप । जहाँ प्रेम र सद्भाव छ त्यही हो धर्म । मन्दिर धाउनुको बेफाइदा छैन तर घरलाई नै मन्दिर बनाउने कला जान्नु महत्वपूर्ण छ । दस हात भएकी नारीको प्रतीक स्वरूप दुर्गाको मूर्ति र तस्बिर मात्र पूजा गरेर होइन दुई हात भएर पनि दस हात भएझैं घर, बालबच्चा, नोकरी, इष्टमित्र, सरसफाइ, किनमेल, करेसाबारी सबैतिर ध्यान दिन सक्ने, प्रेम जगाउन सक्ने आफ्नो घरका नारीप्रति सम्मान गर्नु भन्ने सांकेतिक अर्थ बोकेको छ नवदुर्गा पर्वले ।नवरात्रिको समय ऋतु र मौसमअनुसार पनि मानिसमा तामसिक प्रवृत्तिको विकास हुने भएकाले त्यसलाई शान्त पार्न नवदुर्गाको शक्ति प्रयोग गरिएको हुनुपर्छ । राक्षसी प्रवृत्तिलाई नाश गरेर शान्ति र प्रेम फैलाउने कार्य गरेको सांकेतिक उदाहरण हो दुर्गाशक्ति तर मानिसले यसलाई आफ्नो अनुकूल बनाउन खोज्दै परम्परा नै उल्टो बनाएको छ । व्यक्तिले आफूभित्रको राक्षसी प्रवृत्तिको नाश गरी ध्यान र साधनाको कला अपनाउनुको साटो निरीह पशुलाई बलि दिएर नवदुर्गाको उपासना गरेको छु भनिरहेका छन् । मानिसभित्र उत्पन्न हुने काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य एवं ईष्र्या नै असुररूपी राक्षसी प्रवृत्ति हुन् भने प्रेम, ध्यान, करुणा, शान्ति र आनन्द दुर्गा स्वरूप हुन् । प्रत्येक व्यक्तिभित्र रहेको प्रेम, ध्यान र आनन्द जागृत हुन सके मात्र प्रत्येक वर्ष मनाइने दुर्गापूजा र बडादसैंको वास्तविक मर्म उजागर हुनेछ । 

डा. नम्रता पाण्डे, आश्विन २२, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

परसेन्टेज कि प्रतिभा ?

आजको समाजका हामी आमाबुवा रोजगारीदेखि सामाजिक सेवासम्म कतै न कतै आबद्ध भएकाले व्यस्त हुन्छौं । दुई–अढाई वर्षमै बच्चालाई मन्टेश्वरी भर्ना गर्ने बाध्यता पनि छ । बिहान नौ बजे गएका नानी बेलुका तीन–चार बजे घर फर्कदा कतिपय अत्यन्तै रमाएका हुन्छन् भने कतिपय रमाउन सकिरहेका हुँदैनन् । भित्रभित्रै पीडा खपिरहेका पनि हुन सक्छन् ।

कविता शर्मा, श्रावण २३, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

अझै रोइरहेकी छिन् गौरा

तीज र गौरा पर्वमा जब महिलाहरू नाच्छन्, रमाउँछन्, पूजा गर्छन् गौराको, म सुदूरपश्चिमका ती गौराहरूलाई सम्झन्छु जो आँसुमा भिजेर बसेका छन् । जो नाच्न पाउँदैनन्, गाउन पाउँदैनन् । उनीहरूको मौन रोदन कसैले सुन्दैन । ५ वर्षअघि म सुदूरपश्चिममा महिला स्वास्थ्यका बारेमा अध्ययन गर्न गएकी थिएँ । त्यतिबेला छाउपडीले महिला स्वास्थ्यमा कसरी समस्या पार्छ भन्ने थियो ।

डा. अरुणा उप्रेती, श्रावण २२, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

सुदूरपश्चिममा महिलालाई सम्मान गर्ने परिपाटी आएको छ कि ?

महिलाविरुद्ध भेदभाव, कठोर सामाजिक कुरीति, महिनावारी र सुत्केरी महिलालाई छाउपडी गोठमा राख्ने चलन, पौष्टिक खानाको कमी, पुरुषले महिलालाई हेर्ने गलत दृष्टिकोण तथा महिलालाई केवल सन्तान जन्माउने यन्त्र मान्ने मानसिकताले आक्रान्त सुदूरपश्चिममा जन्मदेखि नै महिलाहरू अपहेलित थिए र अहिले पनि यस्ता अपहेलनाका व्यथा–कथा त्यहाँका लोकगीतमा समेत पाइन्छ ।

डा. अरुणा उप्रेती, जेष्ठ ९, २०७५

-- पुरै पढ्नुहोस् --

नारी दिवसको सार्थकता महिलाको प्रगति

प्रेम जगाउन होशपूर्ण, साक्षी भावपूर्ण वातावरण तथा जागृत मनस्थितिको आवश्यकता पर्छ । ध्यानबाट मात्र चेतना जागृत भै व्यक्ति होशपूर्ण र प्रेमपूर्ण रहन सक्छ । ओशो भन्नुहुन्छ–‘जीवन नै प्रेम हो भन्ने जान्नेले विभेदको स्वभाव अपनाउन सक्दैन । जीवनका हरेक आयामलाई प्रेमपूर्ण र होशपूर्ण हेर्न जान्नेले जीवन विभेदमा होइन प्रेमपूर्ण भएर जिउन सक्छ ।

डा. नम्रता पाण्डे, फाल्गुन १६, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

एकल आमाका सन्तानले नागरिकता पाउन किन गाह्रो ?

महिला हक–अधिकार र समानताको मुद्दा लिएर सडकमा जति उत्रिए पनि अझैसम्म लै·िक समानता र आमा वा बाबुको नाममा नागरिकता प्राप्त गर्ने समान अधिकार सुनिश्चित गर्न सकिएको देखिँदैन जसले गर्दा नेपालको आर्थिक विकास, राजनीतिक स्थिरता, लोकतन्त्र, शान्ति, स्वाभिमान र नेपालको सार्वभौमसत्तामाथि प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष असर परिरहेको छ ।

डा. नम्रता पाण्डे, माघ ९, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिलामाथि हुने हिंसाको अन्त्य सम्भव होला ?

प्रत्येक वर्ष महिला हिंसाविरूद्धको अभियानलाई महिला अधिकारकर्मीले भव्यरूपमा मनाए पनि र सरकारले विभिन्न प्रतिबद्धता जाहेर गरे पनि महिला हिंसाको अवस्था भने जस्ताका तस्तै छ ।

डा.नम्रता पाण्डे, पुस १०, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

महिलालाई चुनाव किन ?

राजनीतिमा सक्रिय धेरैजसो महिलाको घरपरिवारमा मनमुटाव पनि देखिन्छ किनभने तर्क गर्नु, जिद्दी बन्नु, सडकमा झन्डा बोकेर हिँड्नु महिलाको स्वभाव होइन । यी कुराबिना हाम्रो समाजमा राजनीतिमा लाग्नलाई सहज छैन महिलाहरूलाई । ती कुराहरू घरपरिवारलाई सही नलाग्नु एक अर्थमा ठीक पनि हो । स–सम्मान राजनीति गर्न पाएका महिलाहरूको संख्या कति होला ?

डा. नम्रता पाण्डे, मंसिर ३, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

धर्ममा नारी शक्ति

विश्वासमै यो ब्रह्माण्ड अडिएको छ । शक्तिको पूजा आज मात्र होइन धेरै पहिलेदेखि हुँदै आएको हो । यो संसार प्राकृतिक एवं कृत्रिम शक्तिको बल र प्रभावमा अडिएको छ । मानिसहरू अहिले आएर त शक्तिकै पछाडि दौडिरहेका पाइन्छन् । संसारमा आजसम्म पनि यस्ता कतिपय शक्तिमाथि विश्वास गरिन्छ जुन सर्वव्यापी मानिँदै आएको छ ।

लक्ष्मी भण्डारी थापा, कार्तिक १०, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

गृहलक्ष्मीमा हुनुपर्ने गुण

कुनै पनि घरमा सुख, समृद्धि, प्रसन्नता र शान्ति छ भने त्यसको कारण हो त्यस घरकी महिलामा घरलाई ऐश्वर्य बनाउने कला प्राप्त छ, महिला जननी हुन्, धैर्य हुन् । शील हुन् र स्वीकारको गुण भएकी सर्वस्वीकार्य धर्ती माता हुन् । त्यसैले त धर्ती, सम्पत्ति, देवी सबै शक्ति र गुणहरूमा स्त्री शब्द जोडिएर आएको हुन्छ ।

डा.नम्रता पाण्डे, आश्विन २९, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --

वृद्धावस्था आजको चुनौती

६० प्रतिशत रोग वृद्धावस्थामै लाग्छ । सरकारले सार्वजनिक सेवा विशेषगरी यातायात, सञ्चार र स्वास्थ्यमा ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई विशेष सुविधा दिने योजना बनाए पनि हालसम्म नेपालमा कुनै पनि अस्पतालमा वृद्धवृद्धाहरूका लागि छुट्टै वार्डको व्यवस्था गरिएको पाइँदैन ।

रचना मास्के, भाद्र ९, २०७४

-- पुरै पढ्नुहोस् --